در حالیکه جهان در چهارم اپریل “روز جهانی آگاهی از خطرات ماین و کمک به فعالیت های ماین پاکی” را گرامی میدارد، گستردگی آلودگی به جنگ افزارها در افغانستان، کودکان را به گونه خاص آسیب پذیر ساخته است. کودکان زمانیکه ناآگاهانه روی ماین ها قدم میگذارند یا مواد منفجرناشده را که در اطراف محل زندگی، بازی یا چراگاهها پراکنده است، برمیدارند، با خطر مرگ یا آسیب های جبران ناپذیر رو به رو میشوند.
در یکی از محله های آرام شهر هرات، یک صبح عادی در سال ۲۰۲۵ برای محمد آصف ۱۲ ساله مانند هر روز دیگر آغاز شد. هنوز آفتاب طلوع نکرده بود که او همراه با پسران کاکایش برای نماز به مسجد رفت، بی آن که بداند آن روز زندگی اش برای همیشه تغییر خواهد کرد.
محمدآصف توسط فیزیوتراپیست برای دریافت پای مصنوعی در مرکز بازتوانی فیزیکی آی سی آر سی در هرات آماده میشود. (عکس: آی سی آر سی)
در راه بازگشت به خانه، آن ها متوجه چیزی غیرعادی روی زمین شدند. شیئی کوچک و ناآشنا. به نظر خطرناک نمیرسید، در ظاهر چیزی نبود که بتواند جان آنها بگیرد. از روی کنجکاوی، پسرکاکایش آن را برداشت و با خود به خانه آورد. در داخل خانه، آصف آن را در دست گرفت و تلاش کرد از نزدیک ببیند چیست.
او میگوید “در آن لحظه فقط کنجکاو بودم، فکر نمیکردم بتواند به ما آسیب برساند.” اما شیء از دستش لغزید و انفجار شدیدی سکوت صبح را در هم شکست.
“وقتی چشمانم را باز کردم، همه چیز تغییر کرده بود. در شفاخانه بودم. در ابتدا نمیدانستم چه اتفاقی افتاده، اما وقتی چهره های پدر و مادرم را دیدم، فهمیدم که حادثه بسیار بدی رخ داده است.” این انفجار بیش از آن چه او تصور میکرد از او گرفت. سه تن از پسران کاکایش جان باختند، خواهر خردسالش که تنها یک ونیم سال داشت کشته شد و او پای راستش را از دست داد.
روزهای پس از آن سرشار از اندوه، سردرگمی و ساعت های طولانی درمان بود. اما به تدریج، در میان این تاریکی، راهی برای ادامه زندگی برای آصف نمایان شد.
در مرکز بازتوانی فیزیکی آی سی آر سی در هرات، آصف دوباره آموخت چگونه زندگی کند. برایش پای مصنوعی ساخته شد و در مسیر دشوار راه رفتن دوباره حمایت گردید. برای آصف هر حرکت یک پیروزی کوچک در برابر آن چه از دست داده بود، میبود.
محمد آصف با پای مصنوعی جدیدش در مرکز بازتوانی فزیکی آی سی آر سی در هرات قدم برمیدارد. (عکس: آی سی آر سی)
او میگوید “آسان نبود، اما آن ها در کنارم ایستادند. کمکم کردند تا باور کنم که زندگی ام تمام نشده است.” با گذشت زمان، توانایی اش بازگشت و دوباره به مکتب رفت. او با حمایت مالی آی سی آر سی، آموزش زبان انگلیسی را نیز آغاز کرد تا بتواند به تحصیل خود ادامه دهد و هم سطح هم صنفیهایش پیش برود.
او پیامی دارد که از دل رنج دیده او برخاسته اما با امید همراه است: “لطفاً به همه کودکان میگویم، اگر چیزی را دیدید که نمیشناسید، به آن دست نزنید و آن را به خانه نیاورید. چیزی که بی خطر به نظر میرسد، میتواند همه چیز را از شما بگیرد. نمیخواهم هیچ کس دیگر آنچه را من تجربه کردم، تجربه کند.”
این نقشه حوادث ناشی از آلودگی به جنگ افزارها در افغانستان را نشان میدهد
در سال ۲۰۲۵، معلومات ریاست انسجام و هماهنگی تطهیر ماین در مورد آلودگی به جنگ افزارها در افغانستان از ادامه یک بحران بشردوستانه عمیق و نابرابر حکایت دارد. در مجموع ۲۱۷ رویداد در سراسر کشور ثبت شده که در نتیجه آن ۹۲ تن جان باخته و ۳۷۵ تن دیگر زخمی شدهاند. در پس این ارقام، واقعیتی تلخ نهفته است، بقایای انفجاری جنگ و ماین ها همچنان تهدیدی روزمره برای جوامع محسوب میشوند و بر شیوه زندگی، رفت و آمد و بقای مردم تأثیر میگذارند.
[text box]منطقه شرق بیشترین آسیب را متحمل شده و با ثبت ۶۷ رویداد، نزدیک به یک سوم مجموع رویدادهای کشور را تشکیل میدهد. پس از آن، منطقه غرب با ۴۸ رویداد و منطقه جنوب با ۳۴ رویداد قرار دارند. مناطق مرکزی و جنوب شرق نیز به ترتیب با ۲۳ و ۲۲ رویداد، سطح متوسطی از حوادث را گزارش دادهاند.
در مقابل، مناطق شمال و شمال شرق آمار پایین تری، با ۱۴ و ۹ رویداد دارند. هرچند خطر در این مناطق همچنان پابرجاست. این الگوی جغرافیایی حکایت از میراث درگیری های گذشته و آسیب پذیری های دوام دار میکند[/textbox].
پیامد انسانی این وضعیت به ویژه نگران کننده است. در برابر هر فردی که جان خود را از دست میدهد، تقریباً چهار تن دیگر زخمی میشوند که بسیاری از آنان با آسیب های دایمی و معلولیت هایی مواجه میگردند که نیازمند مراقبت و حمایت درازمدت است.
کودکان بخش عمده قربانیان را با ۳۰۹ مورد تلفات که ۶۶ درصد مجموع را شامل میشود، تشکیل میدهند. آسیب پذیری آنان اغلب با فعالیت های روزمره مانند بازی در فضای باز، کمک به خانواده در جمع آوری ضایعات، یا دست زدن ناآگاهانه به اشیای خطرناک مرتبط است.
در مجموع، این ارقام نشان دهنده بحرانی است که هم فوری و هم درازمدت میباشد. شمار بلند تلفات کودکان، نیاز فوری به تقویت آموزش های آگاهی دهی از خطرات و افزایش سطح آگاهی جوامع را برجسته میسازد. در عین حال، گستردگی جراحات نشان دهنده فشار روبه افزایش بر خدمات محدود صحی و بازتوانی است.
مرزیه حسینی در کنار فیزیوتراپیست ها در مرکز بازتوانی فیزیکی در مزارشریف. (عکس: ای سی ار سی/ نازنین حیدری)
در مزارشریف، زندگی مرزیه حسینی ۲۵ ساله در یک لحظه تغییر کرد. او میگوید “در حال سفر بودیم که موتر ما با ماین برخورد کرد. وقتی به هوش آمدم، هر دو پایم را از دست داده بودم. احساس میکردم زندگی ام به پایان رسیده است.”
برای او، روزهای پس از آن پر از ناامیدی بود. او میگوید “امیدم را از دست داده بودم. همه چیز تاریک به نظر میرسید و نمیتوانستم آیندهای را تصور کنم.” اما در مرکز بازتوانی فیزیکی آی سی آر سی، برای او تغییری به وجود آمد. “افرادی را دیدم که مانند من بودند اما همچنان به پیش میرفتند. همین به من قوت داد.”
با گذشت زمان، برای او پاهای مصنوعی ساخته شد و به تدریج با کمک فیزیوتراپیست ها دوباره راه رفتن را آغاز کرد. از طریق برنامه ادغام اجتماعی آی سی آر سی، او همچنان یک قرضه بدون سود دریافت کرد تا زندگی اش را دوباره بسازد.
او میگوید “اکنون یک کاروبار کوچک مالداری دارم و محصولات لبنی را برای حمایت از خانواده ام به فروش میرسانم.”
در سال ۲۰۲۵، مراکز باز توانی فیزیکی آی سی ار سی در سراسر افغانستان، به بیش از ۶،۷۵۰ تن از افراد آسیب دیده از ماین ها و مواد انفجاری کمک رسانده اند. کابل بیشترین تعداد مستفیدشوندگان (۲،۲۲۱ تن) را ثبت کرده، پس از آن جلالآباد (۱،۳۲۸)، مزارشریف (۹۲۴) و هرات (۸۷۱) قرار دارند، در حالیکه مراکزی مانند فیضآباد (۴۵۷) و گلبهار (۲۶۵) نیز با وجود آمار کمتر، همچنان موارد قابل توجهی را پوشش دادهاند.
تفکیک جمعیتی نشان میدهد که مردان و پسران با ۶،۲۲۶ تن اکثریت مستفیدشوندگان را تشکیل میدهند، در حالیکه ۳۵۹ زن و دختر از این خدمات بهرهمند شدهاند.
یک رضاکار جمعیت هلال احمر افغانی در حال ارائه جلسه آگاهی دهی از خطرات و رفتارهای مصئون برای ۵۰ شاگرد مکتب در ساحه سیدآباد ولایت سرپل میباشد. (عکس: هلال احمر افغانی)
علاوه بر این، در فاصله سال های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، آی سی آر سی در همکاری با جمعیت هلال احمر افغانی، ۱۲۰ داوطلب را آموزش داد تا جلسات آگاهی دهی از خطرات و رفتارهای مصئون را در پنج منطقه افغانستان که به گونه خاص آلوده به ماین ها و مواد منفجر ناشده هستند، برگزار کنند.
در سال ۲۰۲۵، بیش از ۲۱۰،۵۰۰ تن (۱۳۰،۷۴۲ کودک، ۴۱،۸۵۱ مرد و ۳۷،۹۹۰ زن) در شش منطقه آلوده به جنگ افزارها، توسط داوطلبان جمعیت هلال احمر افغانی آموزش های آگاهی دهی از خطرات و رفتارهای مصئون را دریافت کردند.
پاکسازی این جنگ افزارها برای بازگرداندن مصونیت و امنیت امری حیاتی است. انجام این کار و اطمینان از آگاهی جوامع نسبت به خطرات، یک روند درازمدت است که نیازمند همکاری و هماهنگی مشترک با مقامات محلی، جمعیت هلال احمر افغانی و سازمان های بینالمللی میباشد.