در افغانستان، دسترسی به آب روز به روز سختتر، گرانتر و دشوارتر شده است. کمبود آب زندگی روزمره، معیشت و سلامت مردم را تحت تأثیر قرار میدهد. در مناطق روستایی، بحرانهای طولانیمدت و درگیریهای گذشته همراه با خشکسالی، کاهش بارندگی، رشد سریع جمعیت، بازگشتعودت کنندگان از کشورهای همسایه و کاهش سطح آبهای زیرزمینی، سیستمهای سنتی آب مانند چاهها و کاریزها را تحت فشار قرار داده است.
خانوادهها اغلب مجبورند از آبهای سطحی ناسالم استفاده کنند یا فاصلههای طولانی را برای تأمین نیازهای اولیه طی کنند، و بیشترین بار این مسئولیت بر دوش زنان و کودکان است. مراکز شهری مانند کابل، مزار و قندهار نیز با فشارهای مشابه مواجه هستند. رشد سریع جمعیت، بازگشتکنندگان و برداشت غیرکنترلشده از آبهای زیرزمینی موجب کاهش منابع آب زیرزمینی شده است و خانوادهها بیشتر به چاههای خصوصی یا تانکرهای آب وابسته میشوند.
به مناسبت روز جهانی آب، وضعیت آب در افغانستان نیاز به دادههای بهتر، سیستمهای قویتر و اقدامات هماهنگ برای حفاظت از سلامت، معیشت و ثبات را برجسته میکند.
در قندهار، اکثر ساکنان به آب آشامیدنی سالم لولهکشی دسترسی ندارند و در چندین ناحیه شهری، کمبود آب به حدی شدید شده است که تأمین آب بخش بزرگی از زندگی روزمره بسیاری از خانوادهها را به خود اختصاص داده است. گزارشها نشان میدهند که بیشتر چاههای شهر خشک شدهاند و سطح آبهای زیرزمینی در سایر چاهها به بیش از ۱۰۰ متر کاهش یافته است، که خانوادهها را مجبور میکند آب گران قیمت را از تانکرها خریداری کنند یا هر روز مسافت طولانی را برای تأمین مقدار کمی آب برای مصرف آشامیدنی و خانگی طی کنند.
فضلالرحمن، یکی از بزرگان محل در ناحیه نهم شهر کندهار، مشکلات کمبود آب را که جامعهاش با آن روبهرو است توضیح میدهد. (عکس: آی سی آر سی / محمد مسعود صمیمی)
فضل الرحمن، که ملک جامعه در ناحیه نهم قندهار میباشد، شدت وضعیت را چنین توضیح داد: «آب بزرگترین چالشی است که جامعه ما با آن مواجه است. من شخصاً یک چاه عمیق ۸۶ متری حفر کردم، اما آب کافی پیدا نشد. بیشتر خانوادهها توانایی ساخت چاههای خصوصی خود را ندارند.»
او همچنین تأثیرات اجتماعی و اقتصادی کمبود آب را توضیح داد: «کودکان اغلب مجبورند تعلیم خود را رها کنند و برای یافتن آب فاصلههای طولانی طی کنند. آنها صبح میروند و بعد از ظهر با چند سطل آب برمیگردند که برای نیازهای خانگی کافی نیست. به دلیل مشکلات اقتصادی، ساکنان نمیتوانند آب را از تانکرهای تجاری خریداری کنند. علاوه بر این، بازگشت خانوادهها از کشورهای همسایه فشار بر منابع آب محدود را افزایش داده است.»
تیم آی سی آر سی و کارگران ساختمانی در ناحیه نهم شهر کندهار. (عکس: آی سی آر سی / امیر محمد)
در سال ۲۰۲۵، آی سی آر سی پروژهای را برای بهبود و ارتقای سیستم آبرسانی در ناحیه نهم شهر کندهار آغاز کرد. این نهاد همچنان از ارائهدهنده خدمات، یعنی شرکت دولتی آبرسانی شهری و فاضلاب حمایت میکند تا سیستم را بهگونه مؤثر بهرهبرداری و نگهداری نماید. هدف این پروژه، بهبود دسترسی به آب صحی و قابل اعتماد برای حدود ۱۰۶،۳۰۰ نفر است. این پروژه شامل توسعه ۱۲.۵ کیلومتر شبکه توزیع آب، همراه با تأمین و نصب زیرساختهای مرتبط میباشد. همچنان، زمینه وصل ۸۵۰ خانواده جدید را فراهم میکند که به میترهای آب مجهز هستند.
این پروژه بهطور قابل ملاحظهای بار و زحمت را از دوش زنان و کودکانی کاهش میدهد که پیش از این ساعتهای طولانی را صرف آوردن آب از منابع بیرون از محل زندگیشان میکردند.
این پروژه با پیوند دادن تأمین مطمئن آب با انرژی پاک، دسترسی به آب را بهبود میبخشد. اکنون پمپهای تقویتی که با انرژی آفتابی کار میکنند، سه پمپ ۵۵ کیلوواتی را به حرکت درمیآورند و وابستگی به جنراتورهای دیزلی را کاهش داده و ساعات پمپاژ روزانه را افزایش دادهاند.
با استفاده از انرژی تجدیدپذیر، جامعه از یک سیستم آبرسانی پیوستهتر و پایدارتر بهرهمند میشود، در حالی که هزینههای انرژی و میزان انتشار کربن نیز کاهش مییابد. این اقدام نشان میدهد که چگونه راهحلهای عملی در بخش انرژی میتواند خدمات آبرسانی را برای مردم و محیط زیست تقویت کند.
پروژه سولریسازی پمپهای تقویتی با استفاده از انرژی پایدار، ساعات کاری این پمپها را افزایش داده و زمینه دسترسی بیشتر به آب را برای باشندگان ناحیه نهم فراهم میکند، همچنان هزینههای بلند سوخت مرتبط با استفاده از جنراتورها را کاهش میدهد. (عکس: آی سی آر سی / امیر محمد)
احمد نوری، انجینر آب و مسکن آی سی آر سی در کندهار، میگوید: «هدف پروژه توسعه شبکه، فراهمسازی آب آشامیدنی صحی و قابل اعتماد برای جوامع آسیبپذیر در ناحیه نهم شهر کندهار است که در حال حاضر دسترسی کافی به آب ندارند. در کنار آن، ابتکار سولریسازی پمپهای تقویتی بهعنوان یک اقدام اساسی با شرکت خدماترسان آب توافق شده است تا ساعات کاری سیستم پمپ افزایش یابد. این مداخله باعث گسترش پوشش آبرسانی برای مصرفکنندگان شده و در عین حال، هزینههای بلند سوخت مرتبط با جنراتورهای دیزلی را بهطور چشمگیری کاهش میدهد و در درازمدت یک راهحل پایدار و سازگار با محیط زیست ارائه میکند».
یکی از کارمندان آی سی آر سی همراه با نماینده شرکت آبرسانی شهری هرات در حال بررسی پمپهای تقویتی تازه نصبشده. (عکس: آی سی آر سی / دواجان رحیمی)
در یک پروژه دیگر، آی سی آر سی ایستگاه اصلی پمپ تقویتی مربوط به ریاست آبرسانی شهر هرات را ارتقا داد؛ ایستگاهی که از طریق ۴۰،۶۲۳ وصل، برای بیش از ۴۰۰،۰۰۰ باشنده آب فراهم میکند.
این کار شامل تهیه و نصب چهار پمپ تقویتی با ظرفیت بالا، توسعه ساختمان ایستگاه پمپ، و ارتقای سیستمهای برقی میباشد. با جایگزینی پمپهای فرسوده و کمبازده، این پروژه قابلیت اعتماد، مؤثریت و مصونیت یکی از مهمترین داراییهای توزیع آب شهر را تقویت کرده و عرضه پایدار خدمات آبرسانی شهری را برای هزاران خانواده تضمین میکند.
محمد محمدی، یکی از باشندگان شهر هرات، در حالیکه چالشهای دسترسی به آب آشامیدنی در جامعهاش را بیان میکند. (عکس: آی سی آر سی/ دواجان رحیمی)
محمد محمدی میگوید: «دسترسی مردم به آب در اینجا بسیار کم است و آبی که از چاهها بهدست میآید نیز شور است و قابل استفاده نیست. کمبود آب آشامیدنی وجود دارد و ما مجبور هستیم برای آوردن آب آشامیدنی فاصلههای طولانی را طی کنیم. این پروژه میتواند مشکلات جوامع را با فراهمسازی آب آشامیدنی پاک برطرف سازد.»
سیستم آبرسانی پس از حالت اضطراری که برای کمپهای بیجاشدگان داخلی در پتان، مربوط ولسوالی چوکی ولایت کنر ایجاد شده و به ۷۰۰۰ نفر خدمات ارائه میکند. (عکس: آی سی آر سی / نورالله صدیقی)
آب نقش حیاتی در آمادگی و پاسخ به وضعیتهای اضطراری دارد. در بحرانهای طولانیمدت که اغلب با خشکسالی، سیلابها و بیجاشدگی تشدید میشوند، دسترسی به آب صحی و خدمات صحی بهسرعت کاهش مییابد. حمایت بهموقع کمک میکند تا از شیوع بیماریها جلوگیری شده و از جوامع آسیبپذیر و بیجاشدگان داخلی در زمان اختلال خدمات محافظت شود. در افغانستان، آی سی آر سی با همکاری جمعیت هلال احمر افغانی از چنین پاسخهایی حمایت کرده است، از جمله در جریان درگیریهای اخیر میان پاکستان و افغانستان و همچنان پس از زلزله کنر، که بیش از ۲۷،۰۰۰ نفر را تحت پوشش قرار داده است.
کمبود آب همچنان زراعت که منبع اصلی معیشت جوامع روستایی است، را تضعیف میکند. کاهش آبیاری باعث افت تولید محصولات شده و امنیت غذایی را ضعیف میسازد، که این امر خطر سوءتغذیه و بیماریهای ناشی از آب آلوده را افزایش میدهد. همچنان میتواند باعث تنش میان جوامع گردد، زیرا مردم برای دسترسی به منابع محدود با یکدیگر رقابت میکنند.
برای پاسخگویی به نیازهای فوری و درازمدت، آی سی آر سی زیربناهای مهم زراعتی را بازسازی میکند، از جمله کانالهای آبیاری، کاریزها و دیوارهای محافظتی در برابر سیلاب، تا به جوامع کمک کند منابع آب خود را تأمین نموده، از زمینهای زراعتی محافظت کنند و توانمندی مقابله با بحرانها را افزایش دهند.
یکی از کارمندان آی سی آر سی همراه با باشندگان محل در دره کوکلامی در حال بررسی کانال آبیاری بازسازیشده. (عکس: آی سی آر سی / احمد صمیم احمدی)
در ولسوالی سالنگ ولایت پروان، آی سی آر سی دو کانال را در دره کوکلامی بازسازی کرده است تا دسترسی به آب برای جوامع اطراف دوباره فراهم شود. کانال واقع در قریه اونمک برای آبیاری، تولید برق کوچک آبی و آبرسانی به مواشی استفاده میشود، اما در سالهای گذشته در اثر سیلابها آسیب دیده بود. کانال دوم برای آبیاری قریههای الوچه خام و دوآب مورد استفاده قرار میگیرد و به دهقانان کمک میکند تا تولیدات زراعتی خود را حفظ کنند. در مجموع، آی سی آر سی با همکاری جمعیت هلال احمر افغانی در سال ۲۰۲۵، نوزده زیربنای کوچک آبیاری را در سراسر کشور بازسازی کرده است.
برنامههای آبرسانی شهری و روستایی آی سی آر سی، در هماهنگی با نهادهای دولتی مربوطه، در بهبود دسترسی به آب پاک نقش مهمی ایفا میکنند، بار سفرهای طولانی مردم برای تهیه آب را کاهش میدهند و خطرات مرتبط با صحت عامه و مصونیت را کم میسازند. افزون بر آن، این مداخلات بر بهبود سیستمهای مدیریت آب تمرکز دارند، سیستمهایی که حفظ منابع آب را در اولویت قرار داده، ضایعات را کاهش داده و به اثرات منفی کمبود آب و تغییرات اقلیمی رسیدگی میکنند.
در سال ۲۰۲۵، بیش از ۷۷۵،۰۰۰ نفر در مناطق شهری و ۱۶۰،۳۰۰ نفر در مناطق روستایی از طریق کومکهای آی سی آر سی به آب دسترسی پیدا کردند.
برای بهبود پایدار وضعیت، تنها مداخلات بشردوستانه کافی نیست. راهحلهای پایدار نیازمند سرمایهگذاری هماهنگ در زیربناهای آبی، آبیاری مؤثر، حفاظت از منابع آب و مدیریت مبتنی بر جامعه میباشد. تقویت نهادهای ملی و محلی، در کنار پالیسیهای مؤثر و مشارکت همهشمول مردم در سطح محلی، برای مدیریت عادلانه آب و افزایش تابآوری بسیار حیاتی است.